Okunuyor:
Bilimsel Makale Nasıl Yazılır?
Paylaş:
Image

Bilimsel Makale Nasıl Yazılır?

İlkay Kahyalar
3 yıl önce

Tecrübesiz bir kişi tarafından yazılan bilimsel bir makale genellikle, kişinin bilimsel makale yazım tekniğinin basit görüntüsüne aldanmasıyla, kolay zannedip önemsemediği detaylar yüzünden reddedilir (Day, 2005). Bilimsel makale yazmaya yeni başlayan kişiler için derlenen bu yazımızda dikkat edilmesi gereken birçok önemli kurala yer verip, bilimsel makale nasıl yazılır onu açıklamaya çalıştık.

Bilimsel makale, özgün araştırma sonuçlarının; uygun formatlarda hazırlanıp, yazılması, konunun özüne uygun yayın organına yönlendirilmesi, çeşitli yönleriyle editörler tarafından değerlendirilmesi ve konunun uzmanı bağımsız hakemlerce denetlenmesinin ardından diğer insanlara sunulabilmesi için yazılmış rapordur. Kabul edilebilir temel bir bilimsel makale, potansiyel kullanıcılara; gözlemleri değerlendirme, deneyleri tekrarlama, entelektüel işlemleri değerlendirme imkânı verecek, yeterli bilgi içeren ilk açıklama olmalıdır (Day, 2005).

Bilimsel makale açık ve süslemeden uzak bir anlatıma sahip olmalıdır. Zira yayımlanmış bir makale anlaşılmadıkça bilgi ne kadar yeni ve kullanılır olsa da faydasızdır. Bu yüzden, açık anlatım bilim için yaşamsal bir değer taşır. Anlaşılırlık, kelimelerin mümkün olduğunca açık, basit ve iyi sıralanmış olmalarıyla sağlanır.

Aynı zamanda, yazının gönderildiği derginin editörlerinin ciddi bir zaman dilimi ayırarak birçok makale değerlendirmesi yaptığı düşünülürse, açık anlatımın yanında kolay anlaşılır ve düzenli bir formatta yazılmış olan bir makale, editörleri ve yazıyı değerlendiren yazarları memnun eder. Bu sebeple birçok dergide “yazarlara bilgi” kısmında makale yazıp gönderecek yazarlara yazım kuralları verilir (Yıldız Demir, 2006). Fakat dergilerin bu tür koşulları çok değiştiği için, evrensel olarak kabul görecek önerilerde bulunmak pek mümkün değildir. Bu yazıda dergilerin çoğunda kabul gören IMRAD formatı ele alınmıştır.

IMRAD Formatı

Bir makalenin ana yapısı Türkçe karşılıkları “Giriş, Yöntem, Sonuçlar ve Tartışma” olan “Introduction, Methods, Results And Discussion” kelimelerinin baş harfleri kullanılarak oluşturulmuş IMRAD kısaltması ile tanımlanmaktadır (Yıldız Demir, 2006). Tanımın içinde yer almayan Başlık ve Kısa Özet, makale yazımında değineceğimiz ilk kısımlardır.

Başlıklar Nasıl Hazırlanır?

“İlk izlenimler güçlü izlenimlerdir; bu nedenle, bir başlığın iyi tasarlanması ve sınırlar izin verdiği ölçüde, ne gelmekte olduğunun tam ve kesin göstergesi olması gerekir.” T. Clifford Allbutt

Başlık, özgün dergilerde, özetleme ve dizin servislerinde paylaşıldığı için, makale içeriğinden çok daha fazla okunur. Bu yüzden başlık, doğrudan o konuyu araştıran veya konuya ilgisi olup başlığa rast geldiği için okuma ihtimali olan okur kitlesine, makale konusunu açıkça vererek ulaşabilmelidir. İyi bir başlık oluşturmak için dikkat edilmesi gereken hususlar:

-Makalenin içeriğini yeterli ölçüde en az sayıda kelimelerle yansıtabilmelidir.

-Başlıkların; kısaltmalar, kimyasal formüller, patentli (genel olmaktan ziyade) isimler, jargon ve benzerlerini hemen hemen asla içermemesi gerekir.

-Çok kısa olan başlıklar çalışmanın içeriği hakkında bilgi veremeyecekleri için çok kısa başlıktan kaçınılmalıdır. Örneğin: “Öğrenme Üzerine Çalışmalar” gibi bir başlık; öğrenmenin ne tür bir organizma üzerinde çalışıldığını göstermediği gibi, öğrenme kuramları arasından koşullanmanın mı yoksa bilişsel öğrenmenin ele alındığını da göstermez.

-Aynı zamanda gereksiz kelimelerden kaçınarak başlığın çok uzun olmasının da önüne geçilmelidir. Genellikle, “üzerine çalışmalar”, “üzerine araştırma” ve “üzerine gözlemler” gibi kelimeler israf edilmiş kelimelerdir (Day, 2005).

Örnek üzerinden uygun başlığın oluşumu:

Pekiştireç Tarifelerinin Hayvan Davranışlarına Etkisi

Kısa olduğu ve gereksiz kelimelerden kaçınıldığı için bir nebze uygun bir başlık olarak değerlendirilebilir. Fakat çok kısa olan başlıkların geneli, özelden çok genel terimlerden oluştuğu için çok kısadır. Buradaki genel kullanılmış kelimeler hangi pekiştireç tarifesinin, hangi hayvan üzerinde denendiğini açıkça belirtemediğinden, başlık tam anlamıyla makaleyi yansıtmaz. Ayrıca birkaç pekiştireç tarifesi veya birkaç hayvan kullanıldıysa, bunların da başlıkta tek tek belirtilmesi gerekirdi (Day, 2005). Daha uygun hali:

“Değişken Oranlı Pekiştirecin Köpek Davranışına Etkisi”

Bu başlık, diğerine göre daha iyi olmasına rağmen hâlâ çok genel olduğu için uygun değildir. Eğer “Etkisi” kolaylıkla tanımlanabilirse, anlam daha açık olabilir:

“Değişken Oranlı Pekiştireç Kullanılarak Köpeklerde Davranış Sıklığının Arttırılması” (Day, 2005)

Kısa Özet Nasıl Hazırlanır?

“Tanıtıcı bir özet, metnin içeriğinin paragraf formunda olan şeklidir; okurlar için genel bir haritadır.” Michael Alley

-Kısa Özet, makalenin küçültülerek paragraf haline getirildiği biçimidir. Makaledeki Giriş, Malzeme ve Yöntemler, Sonuçlar, Tartışma bölümlerinin kısa özetini verir.

-Okuyucu, Kısa Özet sayesinde ilgilendiği bilgilerin makalede olup olmadığını görüp, makaleyi tamamen okuyup okumayacağına karar verir. Bu yüzden özet, makalenin içeriğini yeterli ölçüde verecek şekilde oluşturulmalıdır.

-Kısa Özet’in çoğu veya tamamı, yapılmış çalışmaya atıf olduğu için, geçmiş zamanda yazılmalıdır.

-Kısa Özet’te, asla yeni bir bulgu veya makalede bulunmayan bir sonuç verilmemelidir. Eserlere kaynak gösterme Kısa Özet’te yapılmamalıdır (önceden yayımlanmış bir yöntemin değiştirilmiş şekli gibi nadir haller dışında).

-Kısa Özet, diğer ana bölümlerden ayrı olarak tek başına da yayımlanacağı için, bu ana kısımlara ihtiyaç duyulmayacak şekilde yazılmalıdır. Yani hiçbir bibliyografi, şekil veya tablo kaynağı bulundurmamalıdır. Dili okuyucuya yakın olmalıdır (Day, 2005).

Giriş Bölümü Nasıl Yazılır?

Başlangıçta, ilgili olan diğer yayınlar incelenerek makaledeki araştırmayla aralarındaki ilişki ortaya konur. Böylece şimdiki araştırmanın sonuçlarının anlaşılması ve değerlendirilmesi okuyucu için kolaylaştırılır. Ardından araştırmada incelenen problem ve problemin önemi açık ve anlaşılır şekilde izah edilir. Problem tanıtıldıktan sonra, problemin çözümündeki yaklaşım ortaya konulmalıdır. Burada, değişkenler tanımlanır ve araştırmanın hipotezleri ve/veya soruları verilir (Büyüköztürk, Çakmak, Akgün, Karadeniz ve Demirel, 2009).

İyi bir giriş için önerilen kurallar şöyledir:

–  İlgili diğer araştırmalar değerlendirmelidir.

  -Problemin ne olduğu ve kapsamı, mümkün olan bütün açıklıkla sunulmalıdır.

  -Araştırmada kullanılan yöntem (ve eğer gerekli görülürse neden o yöntemin seçildiği) açıklanmalıdır.

  -Araştırmanın ana bulguları belirtmelidir.

 -Bulguların ortaya çıkardığı ana sonuçlar ortaya konmalıdır.

 -İşlediğiniz probleminizden ve Giriş’in başında konuyla ilgili diğer çalışmalardan bahsedildiği için, geniş zamanda yazılmalıdır (Day, 2005).

 -Giriş, kullanacağınız her çeşit özel terim ve kısaltmaların tanımlanacağı en uygun yerdir (Yıldız Demir, 2006).

Malzeme ve Yöntemler Bölümü Nasıl Yazılır?

                Bu bölümde araştırmanın nasıl yapıldığına dair detaylar verilir. Okuyucuların, araştırma yönteminin ve sonuçlarının güvenilirlik-geçerlilik uygunlukları bakımından değerlendirebilmeleri sağlanır (Büyüköztürk ve ark., 2009).

·         Çalışmada kullanılan yöntem bu bölümde bütün ayrıntısıyla anlatılır.

·         Bu bölümün çoğunun geçmiş zamanda yazılması gerekir.

·         Ana amaç deney tasarımını tarif etmek (ve gerekliyse savunmak) ve sonra, konuyu bilen bir kişinin bu deneyleri tekrar edebileceği ayrıntıları vermektir (Day, 2005).

Sonuçlar Nasıl Yazılır?

-Deneysel ayrıntılar tekrarlanmadan, deneyin bir çeşit genel tanımı verilmelidir.

-Sonuçların kısa, açık ve basit olarak belirtilmesi önemlidir.

-Metinde bitmez tükenmez tekrarlı veriler yerine örnek veriler sunulmalıdır.

-Eğer sadece bir veya birkaç bulgu sunulacaksa, metin içinde tarif edilerek ele alınması gerekir. Tekrarlı bulgular, tablo veya grafiklerde verilmelidir.

-Deneydeki reaksiyonu etkilememiş değişkenlerin tablolaştırılmasına veya sunulmasına gerek yoktur. Fakat çoğu zaman deneylerin olumsuz yönlerini bile tanımlamak önemlidir.

-Tablo ve şekillerde gösterilen verilerin anlamı okuyucu için açıksa, metin olarak da sunmaya gerek yoktur.

-Makalenin önceki kısımları (Giriş, Malzeme ve Yöntemler), Sonuçlar’ı neden ve nasıl elde ettiğinizi söylemek için tasarlanmıştır. Tartışma ise bunların ne anlama geldiğinin anlatıldığı bölümdür (Day, 2005).

Tartışma Nasıl Yazılır?

Tartışma’da, özellikle araştırmanın hipotezleri ile ilgili değerlendirmeler ve yorumlar yapılır. Sonuçların kuramsal önemi ve geçerliliği vurgulanır (Büyüköztürk ve ark., 2009). Yapılan çalışmadaki bulgularla, diğer çalışmalar arasındaki benzerlik ve farklılık ilişkisi değerlendirilir; bu, ana bulgular tekrara kaçmadan verilerek yapılmalıdır. Çünkü amaç sonuçları tekrar vermek değil, tartışmaktır (Day, 2005).

Tartışmada dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

Tartışma bölümüne çalışmanın hipotezlerini destekleyen ya da desteklemeyen açık ifadelerle başlanmalıdır (Büyüköztürk ve ark., 2009).

Varsayımlar ispat edilmeye değil, çürütülmeye çalışılmalıdır.

Sonuçlarda verilmeyen hiçbir bulgu tartışmaya konulmamalıdır.

Makalenin önceki kısımlarında söylenenler, özellikle sonuçlar tekrarlanmamalıdır.

Literatür karşılaştırması yapılırken sadece sonuçları destekleyenler kullanılmamalıdır. (Yıldız Demir, 2006)

Sonuçların ve yorumların, önceden yayımlanmış çalışmalarla nasıl uyum içinde olduğu -veya zıt olduğu- gösterilmelidir.

Varılan sonuçlar mümkün olduğunca açık ifade edilmelidir.

Başkalarının çalışmaları geniş zamanda, sizin kendi sonuçlarınız geçmiş zamanda anlatılmalıdır.

Tartışma, araştırmanın önemini anlatan kısa bir özet veya sonuç ile bitmelidir (Day, 2005).

Sonuçları raporlaştırılmamış ve yayınlanmamış bilimsel bir araştırma tamamlanmış sayılmaz. Her ne kadar biliminsanları bu süreçten pek hoşlanmasalar da raporlaştırma ve yayınlama süreci araştırmanın kendisi kadar önemlidir. Esas okuyucu kitlesine ulaşamayan veya okuyucu kitlesi tarafından anlaşılamayan bilimsel bir makalenin, makaleler havuzunda kaybolması kaçınılmazdır. Bu sebeple raporlaştırma ve yayınlama süreci kadar sistematik ve anlaşılır bir yazım şekli de önemlidir.

Yazımızı burada noktalarken şunları da belirtmek isteriz: Değindiğimiz kurallar IMRAD formatının bütün kurallarını vermemektedir; fakat makalenize başlamadan önce bu önemli noktaların olabildiğince iyi bir yol haritası oluşturacağını umuyoruz.


KAYNAKÇA

Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E., Akgün, Ö., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2009). Bilimsel araştırma yöntemleri (4.baskı). Ankara: Pegem Akademi.

Day, R. (2005). Bilimsel makale nasıl yazılır, nasıl yayımlanır? (10. Baskı). (Çev. G. Altay,). Ankara: Saner Basım.

Yıldız Demir, S. (2006). IMRAD ve yazı hazırlamak. Sağlık bilimlerinde süreli yayıncılık, 31-35. http://uvt.ulakbim.gov.tr/tip/sempozyum4/page31-36.pdf

Bunları beğenebilirsiniz.

Image

PsikoPress Yapımı Sihirli Değnek: Terapi Odası

Her öyküye değil, çoğu zaman tamamlanamamışlara kalem tutar terapi odaları. Tamamlananlar sıcak bir gülümseme eşliğinde anılarda tazelenirken ...

Image

Rakamlarla Dünyada Kadın Olmak

Şiddet, birey üzerinde fiziksel bir gücün ya da iktidarın kasıtlı bir biçimde uygulanması sonucu psikolojik hasara, ölüme veya fiziksel yaralanmaya yol açmasıdır.

Image

Duygular İnsan Yaşamında Neden Önemlidir?

“Mesele, duyguları aklımızdan söküp atmak ya da arkalarına saklanmak değil, bunları kabul ederek yaşamak ile ilgilidir.”

arrow-up icon